Ocenianie nauczycieli przez uczniów za pomocą odpowiedzi na pytania ankietowe lub przy użyciu skali ocen jest często stosowane w badaniach naukowych bądź w praktyce szkolnej w niektórych krajach. Może ono dać wiele informacji.

Porównanie ocen. Stosunkowo mało wartościowa technika samooceny wymieniona w punkcie 2 staje się wartościowym źródłem informacji, gdy dokonuje się porównania wynikusamooceny z ocenami dokonywanymi przez uczniów. Porównanie winno dotyczyć tych samych konkretnych spraw, przedstawionych w poszczególnych kategoriach, a nie ogólnego wrażenia.

Nie ulega wątpliwości, że najbardziej instruktywna dla nauczyciela byłaby możliwość analizowania zapisu jego postępowania rozpatrywanego na tle zachowań uczniów. Przy tego rodzaju zbieraniu informacji nagrywa się zarówno wypowiedzi nauczyciela, jak i wypowiedzi uczniów, korzysta się z telewizji bądź spożytkowuje się serie zdjęć ukazujących sytuację w klasie. Obecnie nauczyciel nie ma jeszcze tego rodzaju możliwości, warto o nich jednak pamiętać, ponieważ nie ulega wątpliwości, że w niedalekiej przyszłości nagrywanie przez nauczyciela całokształtu zachowań werbalnych w jego klasie stanie się dla niego głównym źródłem informacji zwrotnej o tym, czy i jak skutecznie kieruje on procesem interakcji w swojej klasie.

Nauczyciele mogą uzyskać wartościowe informacje o cechach psychicznych dziecka, gdy pozwolą mu na swobodną wypowiedź na temat, który samo dziecko uważa za ważny lub który mu podsuniemy. Technika ta jest szczególnie korzystna w odniesieniu do uczniów młodszych, mających kłopoty ze sformułowaniem myśli na piśmie. Wypowiedź ustna wykazuje dwie niedogodności: po pierwsze – zabiera dużo czasu, a po drugie – szczera wypowiedź w obecności kolegów lub nauczyciela nie zawsze jest dla ucznia łatwa. Szczere wypowiedzi o niektórych sprawach można uzyskać tylko wtedy, gdy uczeń rozmawia w cztery oczy z nauczycielem. Swobodna ustna odpowiedź może mieć miejsce także w trakcie dyskusji uczniów. Jest to najprawdopodobniej najczęstsza sytuacja, w której może się pojawić swobodna wypowiedź, przeto uwagi o warunkach, które muszą zostać spełnione, aby wypowiedź była rzeczywiście swobodna, zamieścimy przy okazji omawiania dyskusji.

Niezmiernie istotne dla nauczyciela mogą okazać się informacje na temat znaczenia danej organizacji dla ucznia lub zespołu uczniów. Określenie znaczenia organizacji przez jedną osobę jest wyrazem jej subiektywnego sądu, ale stwierdzenie jej znaczenia przez wielu uczniów jest wskaźnikiem żywotności i skuteczności pedagogicznych oddziaływań tej organizacji. W związku z tym, gdy chcemy zorientować się, jakie jest znaczenie organizacji, staramy się dowiedzieć o następujące sprawy:

- Jaki jest stan poinformowania poszczególnych członków organizacji o innych osobach biorących udział w jej działalności?

- Jaki jest stan poinformowania członków o zadaniach organizacji?

- Jaki jest stan poinformowania członków o normach obowiązujących w organizacji i jej władzach?

- Jaki jest emocjonalny stosunek członków do tej organizacji?

- Jakie są ich możliwości wywierania wpływu na to, co dzieje się w organizacji?

- Jak często odbywają się ich formalne spotkania?

- Jaki procent czasu wolnego od zajęć szkolnych uczeń poświęca sprawom związanym z organizacją?

Często warto zorientować się, czy przynależność do organizacji zapewnia młodym ludziom znajdowanie się w sytuacjach ważnych dla ich rozwoju. Przykład pytania ankietowego na ten temat został przedstawiony przy okazji omawiania pełnienia ról społecznych (zob. s. 76). Byłoby pożądane, by przed przystąpieniem do badania znaczenia i skuteczności pracy organizacji nauczyciel spróbował określić pewne minimum, poniżej którego trudno byłoby rozpatrywać skuteczność organizacji i, co ważniejsze, częstotliwości kontaktów z tą organizacją. Pozwoli to uniknąć niecelowego poszukiwania wpływu, tam gdzie go być nie może. Dokładniejsze informacje o kryteriach działalności organizacji zawarte są w pracy A. Kamińskiego Spółdzielnia uczniowska jako placówka wychowawcza. Warszawa Zakład Wydawnictw CRS 1967.

W rozdziale niniejszym zajmiemy się postawami, wartościami i aspiracjami uczniów. Kształtowanie postaw i wprowadzanie wychowanków w świat wartości jest ważnym zadaniem wychowawczym szkoły. Nie bez znaczenia również dla procesu wychowania pozostają aspiracje określające przyszłe dążenia uczniów, a tym samym kształt rzeczywistości, której będą współtwórcami. Omówimy tu więc zakres i metody zdobywania informacji dotyczących sposobu, w jaki uczeń dostrzega i ocenia otaczające go zjawiska i problemy, jak ustosunkowuje się do świata.

Postawa lub pogląd odnosić się może do wielu różnorakich zagadnień, nie wszystko jednak może i powinno interesować wychowawcę. Dlatego też ograniczymy się do przedstawienia trzech grup tematów, silnie zresztą wzajemnie powiązanych. Są one następujące:

1. Postawy i poglądy wobec zjawisk istotnych dla procesu wychowania, innymi słowy – postawy, których ukształtowanie jest celem pracy wychowawczej. 2. Cenione wartości. 3. Aspiracje. Zanim przejdziemy do szczegółowego omówienia każdej z wymienionych tu grup problemów wypada zwrócić uwagę na fakt, iż zagadnienia przedstawione w innych rozdziałach niniejszej pracy bywają przez wielu autorów traktowane także jako „postawy”, czego przykładem może być nastawienie ucznia do szkoły czy domu rodzinnego.

Jak widać, samo tworzenie skali ocen może być potrzebne do zbudowania narzędzia, które nauczyciel będzie używał w toku obserwacji, do tworzenia ankiety, a także do skonstruowania kwestionariuszy, które zawsze mogą być rozdane dzieciom i służyć im jako pomoc w wyrażaniu przez nie swego zdania. Interesujące są wszelkie porównania oceny występowania tych samych cech w zależności od pozycji obserwatora, np. oceny uczniów z ocenami nauczycieli.

Skala ocen pozwala na dość obiektywną interpretację otrzymanych danych. Stosunkowo łatwo można też obliczyć nasilenie występowania danego zjawiska w szerszej zbiorowości lub porównać je z nasileniem występowania innych zjawisk. W czasie obserwacji skala ocen, podobnie jak lista kategorii, może spełnić doniosłą rolę jako czynnik przypominający obserwatorowi o możliwych wyznacznikach, które powinny go interesować. Na ogół skala ocen sprawia wrażenie zestawu cech, o których osoba oceniająca ma wyrazić swoje zdanie. Wyznacza ona na skali punkt reprezentujący stopień nasilenia danej cechy.

W pewnych sytuacjach następuje konflikt między tendencjami do obserwowania a chęcią uczestnictwa w życiu grupy są to sytuacje, które zmuszają wszystkich członków grupy, w tym i obserwatora, do działania, zaś powstrzymanie się od niego, niezbędne do prowadzenia obserwacji, może być przez członków grupy źle widziane.

- ocena zrozumiałości podręcznika

- ocena stopnia trudności przedmiotu

- ocena dostępności materiałów dodatkowych, uzupełniających, np. zeszytów ćwiczeń

- ocena sposobu pracy nauczyciela.

Zbieranie informacji na powyższe tematy odbywać się może za pomocą techniki pytań otwartych (zob. s. 185), nie dokończonych zdań (zob. s. 221), różnicowania znaczeniowego (zob. s. 186), pytań zamkniętych z listą odpowiedzi do wyboru, a więc podobnie jak zbieranie informacji na tematy omawiane uprzednio.

Przedstawimy teraz pytanie, za pomocą którego możemy uzyskać informacje o tym, jak obraz sposobu nauczania utrwala się w pamięci uczniów: Pomyśl o lekcjach historii w ciągu całego roku, przeczytaj przedstawione niżej zdania i zaznacz, czy zgadzasz się z nimi czy też nie. Badanie opinii, jaką mają uczniowie na temat przedmiotu, może być połączone z pytaniem ich o życzenia dotyczące przyszłych działań. Oto przykład takich pytań dla uczniów szkoły średniej. Czy chciałbyś, by w trakcie zajęć z wychowania obywatelskiego omawiano następujące sprawy i tematy ? Podkreśl przy każdym odpowiednią odpowiedź:

- Co to znaczy życie uczciwe? Tak. Nie. Już omawialiśmy.

- Jak zdobyć szacunek ludzki? Tak. Nie. Już omawialiśmy.

- Co to jest etyka zawodowa? Tak. Nie. Już omawialiśmy.

- Kogo warto naśladować? Tak. Nie. Już omawialiśmy.

- Przyjaźń i koleżeństwo Tak. Nie. Już omawialiśmy.

- Co to znaczy nowoczesność?

- Cechy człowieka kulturalnego

- Miłość, erotyka, małżeństwo

- Obyczaj i jego przemiany

- Co znaczą pojęcia:. dojrzałość i dorosłość?

- Czy jest młodzieżowa pod- kultura ?

- Co dzieli, a co łączy rodziców z dorastającymi uczniami?

- Jak należy rozumieć pojęcie „partnerstwa” młodzieży?

NAPIĘCIA I EMOCJE ZWIĄZANE Z PRZEDMIOTEM NAUCZANIA

Zagadnienia te można badać za pomocą narzędzia, które składa się z licznych zdań-stwierdzeń określających uczucia ucznia wobec przedmiotu lub też uczucia doznawane przy uczeniu się tego przedmiotu. Uczeń ma stwierdzić, czy zgadza się czy nie zgadza z przedstawionymi zdaniami. A oto przykłady zdań do-tyczących matematyki:

- Matematyka to gra i przypadek, ale nie ciężka praca.

- Niezależnie od tego jak bardzo będą się starał, i tak nie zrozumiem matematyki.

- Jest tak dużo ciężkiej roboty przy uczeniu się matematyki, że nie ma się już siły na to, by pomyśleć, czy jest ona ciekawa.

- Jestem przerażony, gdy mam odpowiadać z matematyki przy tablicy.

OGÓLNY STOSUNEK DO SZKOŁY

Stosunek do nauczycieli i przedmiotu jest częścią ogólnego nastawienia ucznia do szkoły. W tym podrozdziale zajmiemy się właśnie stosunkiem ucznia do szkoły. Kwestionariusz dotyczący ogólnego nastawienia wobec szkoły powinien obejmować pytania dotyczące następujących spraw:

- oceny metod nauczania stosowanych przez nauczycieli

- oceny sposobu, w jaki nauczyciel odnosi się do uczniów

- oceny własnych stanów emocjonalnych ucznia związanych ze szkołą (strach, przyjemność)

- oceny własnej chęci uczestniczenia w zajęciach szkolnych

- stopień poinformowania o szkole – o jej bohaterze, liczbie uczniów, organizacji, kompetencjach itp.

- oceny organizacji działających w szkole

- oceny własnych trudności związanych z opanowywaniem wiedzy

- oceny stosunków z kolegami

- oceny możliwości i korzyści, które daje ukończenie szkoły.

Kwestionariusz do badania nastawień wobec szkoły konstruujemy według ogólnych zasad podanych na s. 185. A oto przykład pytania dotyczącego oceny spraw, w związku z którymi powstaje najwięcej napięć między nauczycielami a uczniami szkół średnich: Szkolą ma do nas najczęściej pretensje za (podkreśl 3 najpoważniejsze odpowiedzi i jeśli trzeba dopisz): a) picie wódki i palenie papierosów b) brak tarczy c) dyskutowanie z nauczycielami d) wagarowanie e) nieodpowiednia fryzura f) niewłaściwe zachowanie się na lekcjach g) niewłaściwe zachowanie się poza szkołą h) nieodpowiedni strój i ) nieuczenie się j) inne (wymień).

Pytania zamieszczone niżej pozwalają na zebranie informacji o stosunku ucznia do wymagań szkolnych. W szkole żąda się odrabiania lekcji, uczenia się i wielu innych rzeczy. Jak oceniasz stawiane Tobie wymagania (Podkreśl jedną odpowiedź ): a) wymaga się ode mnie za dużo b) wymaga się ode mnie za mało c) wymagania są w sam raz.

Gdyby uczenie się było całkowicie dobrowolne i mógłbyś podjąć samodzielnie decyzję, czy przerwać chodzenie do szkoły czy też pozostać w niej, to co zrobiłbyś? (Podkreśl właściwą odpowiedź): a ) porzuciłbym szkołę natychmiast b) doczekałbym do końca roku szkolnego, a potem odszedł c) zostałbym aż do czasu ukończenia nauki w tej szkołę-, d) zostałbym aż do czasu, ukończenia nauki iv tej szkole, a potem uczyłbym się dalej. Ogólne nastawienie ucznia do szkoły i jego samopoczucie w niej można zbadać sporządzając zestaw kilkudziesięciu zdań, w których uczeń ma wyrazić swoje stanowisko. A oto ich przykłady: Przeczytaj przedstawione niżej zdania i zaznacz, czy zgadzasz się z nimi czy też nie: W podobny sposób można badać nastawienie ucznia wobec własnej klasy. Używając tego rodzaju kwestionariuszy nauczyciel może uzyskać wiele wartościowych informacji na temat tego, jak klasa jako całość ustosunkowuje się do niego oraz jak poszczególni uczniowie odnoszą, się wzajemnie do siebie. Ogólny stosunek do szkoły można czasem zbadać poprzez zdobycie informacji o tym, jakiego rodzaju role uczeń chciałby pełnić bądź też jakimi się interesuje. Zorientowanie się w tym, jakiego rodzaju role może on pełnić na terenie szkoły pozwoli określić, jakiego rodzaju satysfakcje wynosi on ze szkoły, a jakie jego potrzeby pozostają nie zaspokojone. Eole można badać w sposób opisany na s. 76. Interpretując wyniki tak kwestionariuszy, jak i analizy pełnionych ról trzeba mieć na uwadze, że uczeń nie uświadamia sobie wszystkich czynników wpływających na jego stosunek do szkoły, a zatem nie zawsze potrafi go poprawnie wyrazić. I tak na przykład uczeń nie zdający sobie sprawy z własnej niskiej sprawności fizycznej zinterpretuje normalne, przeciętne żądanie kierowane do niego przez nauczyciela wf jako szczególnie wygórowane i trudne. Stąd analiza przyczyn konkretnego nastawienia do szkoły musi obejmować nie tylko informacje uzyskane od ucznia, ale i rezultaty innych działali rozpoznawczych.

Obserwacja luźna musi dotyczyć wielu spraw, niezbędny jest więc postulat dużej plastyczności i umiejętności zmiany tematu. Obserwując uczniów należy zwracać uwagę na te spośród pojawiających się spraw, którymi w przyszłości należałoby się dokładnie zająć, np. obserwować w sposób bardziej systematyczny lub zbadać dany problem za pomocą innej techniki.

Obserwacja luźna zostawia nam w pamięci całe szeregi faktów drobnych, liczne fakty ważniejsze oraz ogólne wrażenia dotyczące osób lub zjawisk. Na ogół, jeśli nie byliśmy specjalnie uczuleni na przykład na agresywne zachowanie Janka, po pewnym czasie obserwacji odniesiemy wrażenie, że Janek zachowuje się agresywnie, pozostanie nam jednak w pamięci tylko jeden wypadek tych zachowań. Z tego względu obserwacja luźna jest dobrą podstawą do podjęcia dokładniejszych działań rozpoznawczych, natomiast z reguły stanowi kruchą podstawę daleko idących działań interwencyjnych.